Parlama noktası nedir?
Parlama noktası, standart bir deney düzeneğinde sıvının üzerindeki buharın küçük bir alevle tutuşabildiği en düşük sıvı sıcaklığıdır. Sıvı bu sıcaklığın altındayken yüzeyinden çıkan buhar tutuşmaya yetmez.
İki ayrıntı önemlidir. Birincisi, parlama noktası fiziksel bir sabit değil, bir deney sonucudur. Kapalı kapta yapılan ölçüm, açık kaptakinden birkaç derece düşük çıkar. Patlamadan korunma dokümanında kapalı kap değeri kullanılır ve yöntem belirtilir. İkincisi, tiner gibi karışımlarda değer üretim partisine göre değişebilir. Bu yüzden genel tablolar değil, elinizdeki ürünün güvenlik bilgi formu (GBF) esas alınır.
Değeri GBF'nin 9. bölümünde, fiziksel ve kimyasal özellikler arasında bulursunuz.
Parlama noktası ile tutuşma sıcaklığı aynı şey mi?
Hayır, ve bu ikisi sahada en çok karıştırılan kavramlardır.
- Parlama noktası için bir tutuşturucu kaynak gerekir: alev, kıvılcım ya da statik deşarj. Sıvının “ne zaman tutuşabilir buhar verdiğini” söyler.
- Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı, buharın hiçbir kıvılcım olmadan, yalnız sıcak bir yüzeyle temas ederek tutuştuğu sıcaklıktır. Ekipmanın sıcaklık sınıfı (T1–T6) buna göre seçilir.
Toluen farkı iyi gösterir. Parlama noktası 4–6 °C'dir, yani oda sıcaklığında tutuşabilir buhar verir. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı ise 480 °C'nin üzerindedir. Biri patlayıcı ortamın oluşup oluşmayacağını, diğeri hangi yüzey sıcaklığının tehlikeli olduğunu belirler.
Yanıcı sıvılar nasıl sınıflandırılır?
Etiketteki alev işareti ve H kodları, sınıflandırma mevzuatındaki (SEA Yönetmeliği, Avrupa'da CLP) üç kategoriden gelir:
| Kategori | Ölçüt | Tehlike ifadesi | Örnek |
|---|---|---|---|
| 1 | Parlama noktası 23 °C'nin altında, kaynamaya başlama noktası en çok 35 °C | H224 | Dietil eter |
| 2 | Parlama noktası 23 °C'nin altında, kaynamaya başlama noktası 35 °C'nin üstünde | H225 | Aseton, toluen, etanol, etil asetat |
| 3 | Parlama noktası 23 ile 60 °C arasında | H226 | Ksilen |
GBF'nin 2. bölümünde H224, H225 ya da H226 görüyorsanız sıvı bu kategorilerden birindedir ve patlamadan korunma açısından değerlendirilmesi gerekir.
Tersi doğru değildir. Parlama noktası 60 °C'nin üstünde olan bir sıvı bu sınıflandırmaya girmez, ama bu “patlayıcı ortam oluşturmaz” anlamına gelmez. Nedenini aşağıda anlatıyoruz.
Yaygın sıvıların parlama noktaları
| Sıvı | Parlama noktası (yaklaşık) | Nerede karşılaşılır? |
|---|---|---|
| Dietil eter | −40 °C dolayı | Laboratuvar |
| n-Hekzan | −22 ile −26 °C | Yağ ekstraksiyonu, yapıştırıcılar |
| Benzin | −20 °C'nin altında | Yakıt |
| Aseton | −20 °C dolayı | Temizlik, boya, reçine |
| Etil asetat | −4 °C | Matbaa mürekkepleri, vernik |
| Toluen | 4–6 °C | Tiner, boya |
| Metanol | 9–12 °C | Kimya, cam suyu |
| Etanol | 12–13 °C | Dezenfektan, kozmetik, gıda |
| Ksilen (karışık) | 25 °C dolayı | Tiner, boya |
| Motorin | 55 °C'nin üstünde | Jeneratör, kazan, araç yakıtı |
Değerler kaynaklardan derlenmiş yaklaşık aralıklardır ve yalnız fikir vermek içindir. Dokümana, kullandığınız ürünün GBF'sindeki değer kaynağı ve tarihiyle birlikte yazılır.
Tablodaki ilk sekiz sıvı oda sıcaklığında, hatta çoğu buzdolabı sıcaklığında bile tutuşabilir buhar verir. Motorin ise normal depolama sıcaklığında parlama noktasının hayli altındadır.
Sıvı hangi sıcaklıkta patlayıcı ortam oluşturur?
Karar, sıvının ulaşabileceği en yüksek sıcaklık ile parlama noktasının karşılaştırılmasına dayanır. Ancak sınırı parlama noktasının kendisine koymak doğru olmaz, çünkü buhar patlama alt sınırına parlama noktasından birkaç derece önce ulaşır. Bakanlığın uygulama rehberi ve Avrupa Komisyonu'nun kılavuzu aynı pratik kuralı verir:
- Saf, halojen içermeyen sıvılarda sınır, parlama noktasının 5 derece altıdır.
- Halojen içermeyen solvent karışımlarında sınır, parlama noktasının 15 derece altıdır.
Etanol örneği: parlama noktası 12–13 °C, sınır yaklaşık 8 °C. 22 °C'lik bir üretim alanında açık kabın yüzeyinde ve dolum ağzının çevresinde patlayıcı ortam beklenir. 4 °C'lik bir soğuk odada ise sıvı durgunken buhar fazında beklenmez. İkinci durumdaki karar soğutmaya bağlıdır: soğutma arızalanırsa ya da kap dışarı çıkarılırsa geçerliliğini yitirir. Dokümanda bu koşul açıkça yazılır.
En yüksek sıcaklığı tahmin etmek yerine ölçmek gerekir. Güneş alan bir tankta ya da IBC'de sıvı, hava sıcaklığından belirgin biçimde daha sıcak olabilir.
Parlama noktası yüksekse sorun yok mu?
Kararı yalnız parlama noktasına bakarak vermek yaygın bir hatadır. Dört durumda yüksek parlama noktası koruma sağlamaz:
- Sıvı ısıtılıyorsa. Tank ısıtması, sıcak yüzeye damlayan yağ ya da ısıtılmış bir proses, sıvıyı parlama noktasının üstüne çıkarabilir.
- Sıvı püskürtülüyorsa. İnce damlacıklardan oluşan sis, parlama noktasının çok altında da patlayıcı olabilir. Boya tabancası, basınçlı bir hidrolik hattaki iğne deliği sızıntısı ve talaşlı imalattaki yağ sisi tipik örneklerdir.
- Karışım zamanla değişiyorsa. Tinerde önce uçucu bileşenler buharlaşır. Yarı dolu kaptaki eski tiner ile yeni açılmış tinerin davranışı aynı değildir.
- Sınıflandırma yanlış okunuyorsa. “Etikette alev işareti yok” demek, “patlayıcı ortam oluşturmaz” demek değildir. Hidrolik yağ ve kesme yağı bunun örneğidir.
Motorin gibi parlama noktası yüksek yakıtlar için ayrıntı jeneratör ve yakıt tankı sayfasında, püskürtme için boya kabini sayfasındadır.
Kapalı kabın içi ayrı bir konudur
Buraya kadar anlatılan, sıvının açık yüzeyi ve çevresi içindi. Kapalı bir tankın ya da bidonun tepe boşluğunda durum tersine dönebilir.
Aseton iyi bir örnektir. Oda sıcaklığında kabın içindeki buhar, patlama üst sınırının üzerindedir: karışım tutuşamayacak kadar zengindir. Hava soğuyup yaklaşık 8 °C'nin altına indiğinde ise buhar derişimi düşer ve patlama aralığına girer. Yazın “zengin” olan bir aseton tankı kışın patlayıcı olabilir.
Bu yüzden değerlendirme tek bir sıcaklık için değil, yıl içinde görülebilecek en düşük ve en yüksek sıcaklık için yapılır. Ayrıca kap her boşaltıldığında içine hava girer ve denge bozulur.
Patlamadan korunma dokümanında nasıl yazılır?
Her yanıcı sıvı için dokümanda şu bilgiler bulunmalıdır:
- Parlama noktası, ölçüm yöntemi (kapalı kap) ve kaynağı: tedarikçi, GBF'nin revizyon tarihi.
- Sıvının kullanıldığı yer, miktarı ve ulaşabileceği en düşük ve en yüksek sıcaklık.
- Püskürtme, ısıtma ya da basınç altında kullanım olup olmadığı.
- Karar ve gerekçesi: patlayıcı ortam bekleniyor mu, hangi koşulda?
- Kararı ayakta tutan koşullar: soğutma, sıcaklık sınırı, kapalı kap kullanımı ve bunların nasıl denetleneceği.
Dokümanın bütününü PKD nasıl hazırlanır? yazısında, patlama sınırlarını Patlayıcı ortam nedir? yazısında bulabilirsiniz. Solvent depolayan tesisler için solvent deposu sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Parlama noktası GBF'nin neresinde yazar?
Güvenlik bilgi formunun 9. bölümünde, fiziksel ve kimyasal özellikler arasında yazar. Sıvının yanıcılık kategorisi ve H kodu ise 2. bölümdedir.
Motorin patlayıcı ortam oluşturur mu?
Motorinin parlama noktası 55 °C'nin üstündedir. Normal ortam sıcaklığında, ısıtılmadan ve püskürtülmeden depolandığında buhar fazında patlayıcı ortam beklenmez. Isıtılırsa, sıcak yüzeye sızarsa ya da basınç altında sis oluşturursa durum değişir. Karar dokümanda sıcaklık koşuluyla birlikte yazılır.
Parlama noktası 60 °C'nin üstündeyse sıvı yanıcı sayılmaz mı?
Sınıflandırma mevzuatındaki yanıcı sıvı kategorilerine girmez, ama yanar. Parlama noktasının üstüne ısıtıldığında ya da püskürtüldüğünde patlayıcı ortam oluşturabilir. Sınıflandırma etiketleme içindir; bölge kararı kullanım koşullarına göre verilir.
Karışımların parlama noktası nasıl bulunur?
Ürünün kendi güvenlik bilgi formundan alınır. Bileşenlerin değerlerinden hesapla tahmin etmek güvenilir değildir, çünkü değeri en uçucu bileşen belirler ve karışım buharlaştıkça bileşimi değişir. Şüphe varsa ürün test ettirilir.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633)
- Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (RG 11.12.2013, sayı 28848 mükerrer) ve (AT) 1272/2008 sayılı CLP Tüzüğü, Ek I Bölüm 2.6 (alevlenir sıvılar)
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Patlayıcı Ortamlar Uygulama Rehberi
- Avrupa Komisyonu, 1999/92/AT sayılı Direktif için bağlayıcı olmayan iyi uygulama kılavuzu
- GESTIS madde veri tabanı (IFA): parlama noktası ve patlama sınırı verileri