Tanım ve yasal dayanak
Patlamadan korunma dokümanı (PKD), bir işyerinde patlayıcı ortam oluşma ihtimalini, bu ihtimalin nerede ve ne sıklıkta olduğunu (bölgeler) ve alınacak önlemleri gösteren dokümandır.
Dayanağı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanılarak çıkarılan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'tir (Resmî Gazete 30.04.2013, sayı 28633). Yönetmelik, Avrupa Birliği'nin 1999/92/AT sayılı direktifiyle uyumludur. Avrupa'da bu direktif “ATEX 137” veya ATEX işyeri direktifi olarak bilinir. Bu yüzden PKD çalışmasına uygulamada “ATEX değerlendirmesi” de denir. Yönetmeliğin 10. maddesine göre işveren bu dokümanı hazırlar.
Kimler hazırlatmalı?
Yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun hava ile patlayıcı bir karışım oluşturabileceği her işyeri. Sık rastlanan örnekler:
- doğal gaz kazan daireleri ve gaz tesisatı,
- boya kabinleri, boyahaneler ve solvent depoları,
- forklift akü şarj alanları (kurşun-asit aküler şarjda hidrojen çıkarır),
- LPG tüp depoları ve tankları, yakıt tankları,
- un, yem, şeker, ahşap ve metal tozu olan tesisler,
- kimya tesisleri ve laboratuvarlar.
Yönetmelik bazı durumları kapsam dışı bırakır; örneğin gaz yakan cihazların kullanımı (Md. 2 (2) b) ve patlayıcı maddelerle yapılan işler (Md. 2 (2) c). Uygulamada kapsam dışı kalan cihazın kendisidir; örneğin bir kazana giden gaz tesisatı değerlendirilir.
PKD ne içerir?
Yönetmeliğin 10. maddesinin ikinci fıkrasına göre dokümanda şunlar yazılı olarak yer alır:
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Md. 10 (2)
- a) Patlama riskinin belirlendiği ve değerlendirildiği hususu,
- b) Bu Yönetmelikte belirlenen yükümlülüklerin yerine getirilmesi için alınacak önlemler,
- c) İşyerinde Ek-1'e göre sınıflandırılmış yerler,
- ç) Ek-2 ve Ek-3'te verilen asgari gereklerin uygulanacağı yerler,
- d) Çalışma yerleri ve uyarı cihazları da dahil olmak üzere iş ekipmanının tasarımı, işletilmesi, kontrolü ve bakımının güvenlik kurallarına uygun olarak sağlandığı,
- e) İşyerinde kullanılan tüm ekipmanın İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğine uygunluğu.
İyi bir PKD bunları somut hâle getirir: kimyasal envanteri ve fiziksel tehlike taraması, her kaynak için hesap föyü, bölge haritaları, 13 tutuşturucu kaynak türünün değerlendirmesi (EN 1127-1), Ex ekipman listesi ve uygunluğu, risk değerlendirmesi, kararların dayandığı koşullar ve kontrol planı, aksiyon planı.
Bölgeler
Patlayıcı ortamın ne sıklıkta ve ne kadar süre bulunduğuna göre yerler bölgelere ayrılır (Yönetmelik Ek-1):
| Bölge | Patlayıcı ortam | Ekipman kategorisi |
|---|---|---|
| Bölge 0 | Gaz, buhar veya sis: sürekli, uzun süreli veya sık | 1 |
| Bölge 1 | Normal çalışmada ara sıra oluşabilir | 2 veya 1 |
| Bölge 2 | Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa sürelidir | 3, 2 veya 1 |
| Bölge 20 | Toz bulutu: sürekli, uzun süreli veya sık | 1 |
| Bölge 21 | Normal çalışmada ara sıra oluşabilir | 2 veya 1 |
| Bölge 22 | Normal çalışmada beklenmez; oluşursa kısa sürelidir | 3, 2 veya 1 |
Ekipman ayrıca maddenin gaz grubuna (IIA, IIB, IIC) veya toz grubuna (IIIA, IIIB, IIIC) ve tutuşma sıcaklığına uygun olmalıdır. Bölgenin boyutu ise salınımın debisine, havalandırmaya ve maddenin özelliklerine bağlıdır; bunu hesap belirler.
Ne zaman hazırlanır, ne kadar geçerlidir?
Patlamadan korunma dokümanı, işin başlamasından önce hazırlanır ve işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığı hallerde yeniden gözden geçirilerek güncellenir.Yönetmelik, Md. 10 (3)
Yönetmelikte sabit bir geçerlilik süresi yoktur: doküman güncel tutulur. İşveren dokümanı risk değerlendirmesiyle birlikte ele alabildiği için (Md. 10 (4)) uygulamada risk değerlendirmesinin yenilenme süreleri de dikkate alınır: çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde en geç 2, 4 ve 6 yılda bir (İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Md. 12 (1)). Değişiklik olmasa da yılda bir gözden geçirmenizi öneririz.
Sık yapılan hatalar
- Gerekçesiz bölge mesafeleri. “Kaynağın çevresinde 3 m Bölge 1” gibi, hesaba veya kabul görmüş bir yönteme dayanmayan değerler.
- Ölçülmemiş havalandırma. Bölge boyutunu belirleyen açıklık alanları ve fan debisi sahada ölçülmeden varsayılır.
- Parlama noktasına bakılmaması. Parlama noktasının çok altında kullanılan motorin gibi sıvılar gereksiz yere tehlikeli bölge sayılır; tersine, ısıtılan veya püskürtülen sıvılar gözden kaçar.
- Unutulan alanlar. Forklift akü şarj alanı, jeneratör yakıt tankı, atık ve boş varil depoları PKD çalışmalarında sık unutulur.
- Eksik kimyasal envanteri. Yalnız bilinen birkaç yanıcı madde değerlendirilir; GBF'si olmayan kimyasallar sınıflandırılmaz.
- “Ex var” demek yeterli sanılır. Ekipmanın kategorisi, gaz veya toz grubu ve sıcaklık sınıfı bölgeyle karşılaştırılmaz.
- Güncellenmeyen doküman. Yeni bir hat veya kabin eklenir, PKD aynı kalır.
Sık sorulan sorular
PKD'yi kim hazırlar?
Yönetmelik, dokümanı hazırlama yükümlülüğünü işverene verir (Md. 10 (1)). İşveren bu çalışmayı konusunda yetkin bir uzmana yaptırabilir; dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
PKD hazırlamak için özel bir yetki belgesi gerekir mi?
Yönetmelik, dokümanı hazırlayacak kişi için ayrı bir belge veya yetki şartı koymaz; hazırlama yükümlülüğünü işverene verir. Bu yüzden seçim işverenin sorumluluğundadır. Sahayı inceleyen, standartları bilen ve her bölge kararının hesabını gösterebilen bir uzman seçmek gerekir. Bir belgenin varlığı tek başına dokümanın doğru olduğunu göstermez.
Ne kadar sürer?
Belgeler ve saha ziyareti tamamlandıktan sonra küçük ve orta tesislerde genellikle 2–3 hafta. Kesin süre teklifte yazılır.
Fiyat neye bağlıdır?
Alan ve salınım kaynağı sayısına, maddelerin ve prosesin zorluğuna, belgelerin durumuna, saha sayısına ve istenen teslim süresine. Kesin fiyatı, tesisi yerinde gördükten sonra yazılı teklifle veririz.
Elimizde eski bir PKD var; yenisi gerekir mi?
Tesiste önemli bir değişiklik olduysa doküman güncellenmelidir. Emin değilseniz mevcut dokümanın bağımsız incelemesiyle neyin geçerli, neyin eksik olduğunu belirleriz.
Risk değerlendirmesi PKD'nin yerine geçer mi?
Hayır. İşveren, patlama riskini de içeren risk değerlendirmesini ve diğer raporları PKD ile birlikte ele alabilir (Md. 10 (4)); ancak Md. 10 (2)'de sayılan içerik karşılanmalıdır.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuatın güncel metni için Resmî Gazete ve mevzuat.gov.tr esas alınmalıdır.