ATEX nedir, neden iki tane?
ATEX, Fransızca “atmosphères explosibles” (patlayıcı ortamlar) sözünün kısaltmasıdır. Aynı adı taşıyan iki düzenleme farklı kişilere seslenir:
| Düzenleme | Türkiye'deki karşılığı | Kime? | Ne ister? |
|---|---|---|---|
| 2014/34/AB (ürün, “ATEX 114”) | Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (RG 30.06.2016, sayı 29758) | Ekipman ve koruyucu sistem üreticileri | Güvenli tasarım, uygunluk değerlendirmesi, CE ve Ex işareti, uygunluk beyanı |
| 1999/92/AT (işyeri, “ATEX 137”) | Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633) | İşverenler | Risk değerlendirmesi, bölgeler, önlemler, patlamadan korunma dokümanı |
İşyeri yönetmeliği 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanır.
İşyeri için “ATEX belgesi” alınır mı?
Alınmaz. ATEX belgesi ekipmana aittir. Üretici, ekipmanın patlayıcı ortamda kullanılabileceğini uygunluk değerlendirmesiyle gösterir ve ekipmanı CE ve Ex işaretiyle piyasaya verir.
İşyerinin yükümlülüğü bir belge almak değildir. İşveren patlama riskini değerlendirir, önlemlerini alır ve bunu patlamadan korunma dokümanında yazılı hâle getirir.
“Tesisimiz ATEX'li” sözü bu yüzden iki ayrı şeyi anlatabilir: bölgelerdeki ekipmanın Ex işaretli olması ya da işyerinin patlamadan korunma dokümanının bulunması. İkisi birbirinin yerini tutmaz. Bu ayrımı ATEX danışmanlığı sayfasında da anlatıyoruz.
İşveren neyden sorumludur?
Patlayıcı ortam oluşabilecek bir işyerinde işverenin başlıca yükümlülükleri şunlardır:
- Önlemleri sırasıyla almak: patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, mümkün değilse tutuşmasını önlemek, kalan risk için etkileri azaltmak (Md. 5).
- Patlama riskini değerlendirmek (Md. 6).
- İşyerini güvenli hâle getirmek ve çalışma süresince gözetimi sağlamak (Md. 7).
- Bölgeleri belirlemek: patlayıcı ortam oluşabilecek yerleri sınıflandırmak ve girişlerini işaretlemek (Md. 9, Ek-1 ve Ek-4).
- Çalışanları eğitmek, tehlikeli işleri yazılı talimata ve çalışma iznine bağlamak (Ek-2).
- Bölgeye uygun ekipman seçmek (Ek-3).
- Patlamadan korunma dokümanını hazırlamak: işe başlamadan önce hazırlanır, önemli değişikliklerde güncellenir (Md. 10).
- Periyodik kontrolleri yaptırmak: patlayıcı ortamda kullanılan ekipman için İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Md. 7/A).
Dokümanın içeriğini PKD nedir? sayfasında, hazırlanışını PKD nasıl hazırlanır? yazısında bulabilirsiniz.
Üretici neyden sorumludur, ekipman alırken neye bakılır?
Üretici ekipmanı kullanılacağı kategoriye uygun tasarlar, uygunluk değerlendirmesinden geçirir, CE ve Ex işaretini koyar ve uygunluk beyanını düzenler. Doğru ekipmanı seçmek ise işverenin görevidir. Satın alırken şunlara bakın:
- Etiketteki kategori, ekipmanın kullanılacağı bölgeye uygun mu?
- Gaz ya da toz grubu ve sıcaklık sınıfı, ortamdaki maddeye uygun mu?
- Uygunluk beyanı ve kullanım talimatı ekipmanla birlikte geldi mi?
- Sertifika numarasının sonunda “X” varsa, özel kullanım koşulları biliniyor ve uygulanıyor mu?
Bir etiketin ne anlattığını Ex işareti çözücü ile görebilirsiniz. Mevcut ekipmanın tek tek kontrolü için Ex ekipman uygunluk incelemesi yapıyoruz.
Eski ekipman için ayrı bir kural vardır: 26.12.2003'ten önce kullanılmaya başlanan ekipman, Yönetmeliğin Ek-2'sindeki asgari gerekleri karşılamalıdır (Md. 11).
Aynı yerde birden çok işveren varsa kim sorumlu?
Her işveren kendi kontrolündeki alandan sorumludur. Asıl işveren, yüklenicilerin ve alt işverenlerin önlemlerini koordine eder ve bu koordinasyonu patlamadan korunma dokümanında yazar. İş merkezlerinde ve sanayi sitelerinde koordinasyonu yönetim sağlar (Md. 8).
Dokümanı kim hazırlar, özel bir belge gerekir mi?
Yönetmelik, dokümanı hazırlama yükümlülüğünü işverene verir (Md. 10 (1)). İşveren bu çalışmayı konusunda yetkin bir uzmana yaptırabilir. Dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Yönetmelik, hazırlayacak kişi için ayrı bir belge ya da yetki şartı koymaz. İşletmeye almadan önce işyerinin patlama güvenliğinin ehil kişilerce doğrulanmasını ise ister (Ek-2).
Bakanlığın uygulama rehberi ne der?
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın Patlayıcı Ortamlar Uygulama Rehberi bağlayıcı değildir, ama uygulamada neyin beklendiğini en iyi gösteren kaynaktır. Üç noktası akılda tutulmalıdır:
- Patlamadan korunma dokümanı belirli bir biçime bağlı değildir.
- Bölgeler belirlenirken varsayımlar değil, standartlar ve hesaplamalar kullanılmalıdır.
- Hesaplamalar işyerinin her bölümü için ayrı yapılmalı, sonra bütün olarak değerlendirilmelidir.
Rehberdeki kontrol sorularını Denetimde PKD'de nelere bakılır? yazısında sıraladık.
Sık sorulanlar
ATEX belgesi nasıl alınır?
ATEX belgesi ekipmana aittir: üretici ekipmanı uygunluk değerlendirmesinden geçirir ve uygunluk beyanıyla piyasaya verir. İşyerleri ATEX belgesi almaz; patlamadan korunma dokümanı hazırlar ve bölgelerinde uygun Ex işaretli ekipman kullanır.
ATEX Türkiye'de zorunlu mu?
Evet. İki düzenlemenin de Türkiye'de karşılığı vardır: ekipman için 2016 tarihli, işyerleri için 2013 tarihli yönetmelik. Patlayıcı ortam oluşabilecek işyerleri kapsamdadır; kapsam dışı hâller işyeri yönetmeliğinin 2. maddesinde sayılır.
ATEX ile PKD arasındaki fark nedir?
ATEX, düzenlemelerin genel adıdır. PKD (patlamadan korunma dokümanı), işyeri tarafındaki düzenlemenin işverenden istediği yazılı dokümandır (Md. 10).
Ex işaretli ekipman kullanmak yeterli mi?
Hayır. Ekipman, yükümlülüklerden yalnız biridir. Risk değerlendirmesi, bölgelerin belirlenmesi, eğitim, çalışma izni ve patlamadan korunma dokümanı da gerekir. Ayrıca ekipmanın kategorisi, grubu ve sıcaklık sınıfı bölgeye ve maddeye uygun olmalıdır.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633)
- Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (RG 30.06.2016, sayı 29758)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013, sayı 28628)
- 1999/92/AT ve 2014/34/AB sayılı Direktifler
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Patlayıcı Ortamlar Uygulama Rehberi