Bölge sınıflandırması nedir?
Patlayıcı ortam oluşabilecek yerler, ortamın ne sıklıkta ve ne kadar süre bulunduğuna göre bölgelere ayrılır: gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1 ve 2, toz için Bölge 20, 21 ve 22 (Yönetmelik Ek-1). Bölgelerin tanımları ve her bölgede kullanılabilecek ekipman kategorileri PKD nedir? sayfasındaki tabloda.
Bölgenin tipini, salınım kaynağının ne sıklıkta salınım yaptığı ve havalandırma belirler. Boyutu ise salınımın debisine, maddenin özelliklerine ve havalandırmaya bağlıdır. Uygulamada esas alınan standartlar gaz ve buhar için IEC 60079-10-1, toz için IEC 60079-10-2'dir. Türkiye'de TS EN karşılıklarıyla yayımlanırlar.
Uzman notuBölge sınıflandırmasını proje aşamasında yaptırmak, en ucuz düzeltme fırsatıdır. Bir havalandırma açıklığının yeri ya da bir dolum noktasının konumu henüz çizimdeyken değiştirilebilir. Bölge küçülür, Ex ekipman ihtiyacı azalır. Aynı değişikliği tesis kurulduktan sonra yapmak çoğu zaman çok daha pahalıdır.
O. Ferhat ANAÇ
Ne zaman gerekir?
- Proje aşamasında: yeni bir tesis, hat, kabin, tank veya depo tasarlanırken; elektrik projesi hazırlanmadan ve ekipman siparişi verilmeden önce.
- Değişiklikte: mevcut bir alanda madde, kapasite, proses veya havalandırma değiştiğinde.
- PKD hazırlanırken: sınıflandırma, dokümanın temel parçasıdır.
- Gerekçesi olmayan bir sınıflandırma varsa: bölgeler sahayla uyuşmuyor ya da mesafelerin nereden geldiği bilinmiyorsa.
Nasıl yapıyoruz?
- Maddeler. Parlama noktası, patlama sınırları, buhar yoğunluğu ve tutuşma sıcaklığı ya da toz özellikleri, güvenlik bilgi formlarından ve güvenilir veri kaynaklarından alınır.
- Salınım kaynakları. Flanş, vana, pompa, dolum ağzı, açık kap ve filtre gibi her nokta için salınımın sürekli, birincil ya da ikincil derecede olduğu belirlenir.
- Salınım debisi. Basınç, sıcaklık ve gerekçelendirilmiş bir delik boyutu ya da buharlaşma yüzeyi üzerinden hesaplanır.
- Havalandırma. Açıklıklar ve fan debileri sahada ölçülür. Seyrelmenin derecesi ve havalandırmanın ne kadar güvenilir olduğu belirlenir.
- Bölge tipi ve boyutu. Standardın yöntemiyle bulunur ve sonuç bağımsız bir yöntemle sağlanır. Toz için biriken tabaka ve temizlik düzeni de karara girer.
- Ekipman gereksinimi. Her bölge için ekipmanın sağlaması gereken koruma düzeyi, gaz veya toz grubu ve sıcaklık sınıfı yazılır.
Teslim ettiklerimiz
- Kaynak listesi ve her kaynak için hesap föyü
- Ölçekli plan ve kesitlerde bölge haritaları
- Bölge bazında ekipman gereksinim tablosu
- Kararların dayandığı koşulların listesi
- Proje ve elektrik tasarımı için öneriler
Sınıflandırma ile PKD arasındaki fark
Bölge sınıflandırması PKD'nin bir parçasıdır, tamamı değildir. PKD ayrıca tutuşturucu kaynakları, ekipmanın uygunluğunu, patlama riskini, önlemleri, çalışanların bilgilendirilmesini ve koordinasyonu içerir (Yönetmelik Md. 10 (2)).
Proje aşamasında yalnız sınıflandırma yaptırıp dokümanı tesis devreye alınmadan önce tamamlamak verimli bir yoldur: sınıflandırma çalışması PKD'nin temeli olur ve yeniden yapılmaz. Ayrıntısı PKD hazırlama sayfasında.
Sık sorulanlar
Bölgeleri tablolardaki tipik mesafelerden alamaz mıyız?
Standartlardaki ve sektör kodlarındaki örnekler yol göstericidir, ama yalnız koşulları tesisinizle uyuşuyorsa geçerlidir. Bakanlığın uygulama rehberi de bölge sınıflandırmasının varsayıma değil, standartlara ve hesaba dayanmasını ister. Bir örnek değer kullandığımızda koşullarının tesisinizle uyuştuğunu raporda gösteririz.
Sınıflandırmayı proje çizimleri üzerinden yapabilir misiniz?
Evet. Proje aşamasında çalışma; yerleşim ve proses bilgileri, ekipman listeleri ve havalandırma tasarımı üzerinden yapılır. Tesis kurulduktan sonra sahada doğrulanır ve gerekirse güncellenir.
Aynı alanda hem gaz hem toz varsa ne olur?
Gaz ve toz bölgeleri ayrı ayrı belirlenir. Yanıcı tozla yanıcı gaz veya buharın birlikte bulunduğu hibrit karışımlar ayrıca değerlendirilir, çünkü her biri tek başına patlayıcı olmayan derişimlerde bile patlayıcı olabilirler.
Bölge 2 çıkan bir alanda normal elektrik ekipmanı kullanabilir miyiz?
Hayır. Bölge 2'de en az kategori 3 ekipman gerekir. Ancak hesap, bölgenin sanıldığından küçük olduğunu gösterebilir. Ekipmanı bölgenin dışına almak da bir çözümdür.