Patlayıcı ortam nedir?
“Yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve herhangi bir tutuşturucu kaynakla temasında tümüyle yanabilen karışım.”Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Md. 4 (1) c
Tanımdaki iki ayrıntı önemlidir. Karışım havayla oluşur ve atmosferik koşullarda bulunur. Atmosferik koşullar genellikle −20 ile +60 °C arası sıcaklık ve 0,8 ile 1,1 bar arası basınç olarak kabul edilir. Basınçlı bir reaktörün içi ya da oksijenle zenginleştirilmiş bir ortam ayrıca değerlendirilir.
Patlama için hangi koşullar gerekir?
Tehlikeli bir patlama için dört koşulun aynı anda ve aynı yerde gerçekleşmesi gerekir:
- Yanıcı madde havada ince dağılmış olmalıdır: gaz, buhar, sis ya da toz bulutu.
- Havadaki derişimi patlama sınırları içinde olmalıdır.
- Patlayıcı ortam tehlike yaratacak miktarda bulunmalıdır.
- Etkili bir tutuşturucu kaynak bulunmalıdır.
Koşullardan biri ortadan kalkarsa patlama olmaz. Yönetmeliğin 5. maddesi önlemlerin sırasını da buna göre koyar: önce patlayıcı ortamın oluşması önlenir. Bu mümkün değilse tutuşması önlenir. Kalan risk için patlamanın etkileri azaltılır.
Dördüncü koşulu 13 tutuşturucu kaynak yazısında anlattık.
Patlama sınırları (LEL ve UEL) ne anlatır?
Yanıcı bir gaz ya da buhar, havayla ancak belirli bir derişim aralığında patlar. Aralığın alt ucu alt patlama sınırı (LEL), üst ucu üst patlama sınırıdır (UEL). Alt sınırın altında karışım tutuşamayacak kadar fakir, üst sınırın üstünde tutuşamayacak kadar zengindir.
| Madde | Patlama aralığı (havada hacimce %) |
|---|---|
| Metan (doğal gazın ana bileşeni) | yaklaşık 4,4 – 17 |
| Propan (LPG'nin ana bileşenlerinden) | yaklaşık 1,7 – 10,9 |
| Hidrojen | yaklaşık 4 – 77 |
Gaz dedektörleri derişimi çoğu zaman alt sınırın yüzdesi olarak gösterir. Örneğin “%20 LEL”, derişimin alt patlama sınırının beşte birine ulaştığı anlamına gelir.
Hidrojenin aralığı çok geniştir. Akü şarj alanlarının ayrı bir özenle ele alınmasının nedenlerinden biri budur.
Gaz ve buhar nereye gider?
Yanıcı sıvıların buharları genellikle havadan ağırdır ve çukur, kanal, bodrum gibi alçak yerlere akar. LPG de havadan ağırdır. Metan ve hidrojen ise havadan hafiftir ve tavana doğru yükselir.
Bu yüzden bölgeler yalnız kat planında değil, kesitte de düşünülür. Bir tiner deposunda zemin seviyesi, bir kazan dairesinde ya da akü şarj alanında tavan seviyesi önem kazanır.
Ne kadar patlayıcı ortam tehlikelidir?
Bakanlığın uygulama rehberi ve Avrupa Komisyonu'nun iyi uygulama kılavuzu pratik bir ölçüt verir: kapalı bir mekânda 10 litreden fazla, bitişik bir patlayıcı ortam, odanın büyüklüğünden bağımsız olarak tehlikeli kabul edilir.
Küçük odalarda daha azı da tehlikeli olabilir. Kaba ölçüt oda hacminin on binde biridir: 80 m³'lük bir odada bu yaklaşık 8 litre eder.
Tozda ölçüt daha da çarpıcıdır. Kalınlığı 1 milimetrenin altındaki bir toz tabakası, havalandığında normal yükseklikteki bir odayı patlayıcı toz bulutuyla doldurmaya yetebilir. Toz biriken tesislerde temizliğin bir güvenlik önlemi sayılması bundandır.
İşyerinizde patlayıcı ortam oluşabilir mi?
Üç soruyla başlayabilirsiniz:
- Yanıcı gaz kullanıyor ya da üretiyor musunuz? Doğal gaz, LPG, asetilen ya da şarj sırasında hidrojen çıkaran aküler. Örnekler: kazan dairesi, LPG tankı, akü şarj alanı.
- Yanıcı sıvı kullanıyor musunuz? Boya, tiner, solvent, alkol ya da yakıt. Bir sıvı, parlama noktasına eşit ya da daha yüksek bir sıcaklıktaysa yüzeyinde tutuşabilir buhar oluşur. Püskürtülen sıvılar parlama noktasının altında da sis hâlinde patlayıcı ortam oluşturabilir. Örnekler: boya kabini, solvent deposu, yakıt tankı.
- Yanıcı toz oluşuyor mu? Un, şeker, yem, ahşap, plastik ve bazı metal tozları. Örnekler: yanıcı toz bulunan tesisler, un ve yem tesisleri.
Güvenlik bilgi formları iyi bir başlangıçtır: 2. bölüm tehlike sınıflarını, 9. bölüm parlama noktasını ve patlama sınırlarını verir.
Patlayıcı ortam oluşabiliyorsa işveren ne yapar?
- Patlama riskini değerlendirir (Md. 6).
- Önlemleri sırasıyla alır: oluşumu önlemek, tutuşmayı önlemek, etkileri azaltmak (Md. 5).
- Patlayıcı ortam oluşabilecek yerleri bölgelere ayırır ve girişlerini işaretler (Md. 9).
- Bütün bunları patlamadan korunma dokümanında yazılı hâle getirir (Md. 10).
Dokümanın ne olduğunu PKD nedir? sayfasında, nasıl hazırlandığını PKD nasıl hazırlanır? yazısında, yükümlülüklerin kime ait olduğunu ATEX nedir? yazısında bulabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Patlayıcı ortam ile patlayıcı madde aynı şey mi?
Hayır. Patlayıcı ortam, yanıcı bir maddenin havayla oluşturduğu karışımdır. Patlayıcı maddeler ayrı mevzuata tabidir; Yönetmelik patlayıcı maddelerle yapılan işleri kapsam dışında bırakır (Md. 2 (2) c).
LEL ne demek?
Alt patlama sınırı (İngilizce “lower explosive limit”). Yanıcı gaz ya da buharın havada patlayabildiği en düşük derişimdir. Bunun altında karışım tutuşamayacak kadar fakirdir.
Toz patlayıcı ortam oluşturur mu?
Evet. Un, şeker, ahşap, plastik ve bazı metal tozları havada bulut oluşturduğunda patlayabilir. Yerde biriken ince bir toz tabakası da havalandığında patlayıcı bulut oluşturabilir.
Yanıcı madde bulunan her yer tehlikeli bölge midir?
Hayır. Bölge kararı maddenin salınıp salınmadığına, miktarına ve havalandırmaya bağlıdır. Kapalı kapta duran ya da parlama noktasının çok altında kullanılan bir sıvı bölge gerektirmeyebilir. Karar, gerekçesiyle birlikte dokümanda yazılır.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633), Md. 2, 4, 5, 6, 9 ve 10
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Patlayıcı Ortamlar Uygulama Rehberi
- Avrupa Komisyonu, 1999/92/AT sayılı Direktif için bağlayıcı olmayan iyi uygulama kılavuzu
- EN 1127-1 (atmosferik koşullar ve temel kavramlar), IEC 60079-20-1 (madde verileri)