13 tutuşturucu kaynak nelerdir?
Aşağıdaki tablo türleri ve sahada en sık karşılaşılan örneklerini gösterir.
| No | Tür | Sahada tipik örnek |
|---|---|---|
| 1 | Sıcak yüzeyler | Buhar ve kızgın yağ hatları, motor gövdesi, ısınan rulman, kurutucu cidarı |
| 2 | Alevler ve sıcak gazlar | Kaynak ve kesme, sigara, brülör, içten yanmalı motor egzozu |
| 3 | Mekanik kıvılcımlar | Taşlama, metal çarpması, sürtünen fan kanadı, hatta giren yabancı cisim |
| 4 | Elektrikli ekipman | Ex olmayan priz, anahtar, aydınlatma, pano, şarj cihazı, cep telefonu |
| 5 | Kaçak akımlar ve katodik koruma | Kaynak dönüş akımı, topraklama arızası |
| 6 | Statik elektrik | Plastik bidon, hortum, dolum ve aktarma, filtre torbası, insan |
| 7 | Yıldırım | Açık alanlar, tanklar, çatılar |
| 8 | Radyo frekansı elektromanyetik dalgalar | Verici, telsiz, indüksiyonlu ısıtıcı |
| 9 | Optik ışınım (görünür, kızılötesi, morötesi) | Lazer, güçlü ışık kaynağı |
| 10 | İyonlaştırıcı radyasyon | Seviye ölçer, röntgen cihazı |
| 11 | Ultrases | Ultrasonik temizleyici, ultrasonik kaynak |
| 12 | Adyabatik sıkıştırma ve şok dalgaları | Hızlı açılan vana, basınçlı gaz hattı |
| 13 | Ekzotermik tepkimeler (kendiliğinden tutuşma dâhil) | Yağlı bez, kendiliğinden ısınan toz yığını, birbiriyle uyumsuz kimyasallar |
Bir tutuşturucu kaynağın “var” olması yeter mi?
Yetmez. Bir tutuşturucu kaynağın bulunması, oradaki maddeyi tutuşturabileceği anlamına gelmez. Etkili olması için enerjisinin o maddeyi tutuşturmaya yetmesi gerekir. Küçük bir kıvılcım hidrojeni tutuşturabilir ama unu tutuşturamayabilir. Bu yüzden değerlendirme, alandaki maddenin özelliklerine göre yapılır.
Patlayıcı ortamın kendisini ve patlama sınırlarını Patlayıcı ortam nedir? yazısında anlattık.
Tutuşturucu kaynak hangi bölgede ne kadar önemlidir?
Her tür için şu soru sorulur: Bu kaynak normal işletmede mi, öngörülebilir bir arızada mı, yoksa yalnız nadir bir arızada mı ortaya çıkar? Patlayıcı ortamın bulunma olasılığı arttıkça, tutuşturucu kaynağa daha az tahammül edilir. Ekipman kategorileri bu eşleşmeyi gösterir (Yönetmelik Ek-3):
| Bölge | Kullanılabilecek ekipman kategorisi | Ekipman ne zaman bile tutuşturmamalı? |
|---|---|---|
| Bölge 0 ve 20 | 1 | Nadir arızalarda bile |
| Bölge 1 ve 21 | 1 veya 2 | Öngörülebilir arızalarda bile |
| Bölge 2 ve 22 | 1, 2 veya 3 | Normal işletmede |
Bir ekipmanın etiketindeki kategoriyi ve uygun olduğu bölgeleri Ex işareti çözücü ile görebilirsiniz.
Sahada en sık hangileri unutulur?
- El aletleri: Çekiç ve anahtar gibi basit el aletleri ATEX ürün mevzuatının kapsamında değildir. Yine de işyerinde tutuşturucu kaynak olabilir ve kullanımları kurala bağlanır.
- Araçlar: Forkliftler, tankerler ve içten yanmalı motorlar.
- Telefon ve telsizler: Bölgeye Ex olmayan cihazla girilmemesi yazılı bir kural olmalıdır.
- Sıcak çalışma: Kaynak, kesme ve taşlama; çalışma izni, ölçüm ve gözetimle yönetilir.
- Mekanik ekipman: Fan, pompa, karıştırıcı ve konveyör elektrikli olmasa da sıcak yüzey ve kıvılcım kaynağı olabilir.
İşveren olarak neye bakmalısınız?
Dokümanınızda ve sahada şu soruların yanıtı “evet” olmalıdır:
- Her alan için on üç türün tamamını gösteren bir tablo var mı? “Yok” denen türler de yazılmış mı?
- Bölgelerdeki elektrikli ve mekanik ekipmanın Ex işareti bölgeye uygun mu? Emin değilseniz Ex ekipman uygunluk incelemesi bunu tek tek kontrol eder.
- Kaynak, kesme ve taşlama gibi sıcak çalışmalar yazılı çalışma iznine bağlı mı?
- Bölgelere Ex olmayan telefon, telsiz ve el feneriyle girilmemesi yazılı ve işaretli mi?
- Dolum ve aktarma noktalarında topraklama ve eşpotansiyel bağlantı var mı, her seferinde kullanılıyor mu?
- Forkliftlerin ve araçların bölgelere girişi nasıl yönetiliyor?
Dokümanınızın genel durumunu 10 soruluk kontrol listesiyle görebilirsiniz.
Tutuşturucu kaynaklar PKD'de nasıl gösterilir?
Her alan için on üç türün tamamını içeren bir tabloyla: Var mı, nerede, ne zaman etkili olur, hangi önlemle kontrol ediliyor? “Yok” denen türler de tabloda yer alır. Böylece hiçbirinin unutulmadığı görülür. Elektrikli ve mekanik ekipman için ayrıca bir Ex ekipman listesi tutulur. Örnek bir raporda nasıl göründüğü PKD örneği sayfasındadır.
Sık sorulanlar
13 tutuşturucu kaynak hangi standartta tanımlanır?
EN 1127-1 standardında (patlayıcı ortamlar: patlamanın önlenmesi ve patlamadan korunma, temel kavramlar ve metodoloji). Standart on üç tür sayar. İşyerinde hangilerinin bulunduğu ve etkili olabileceği alan alan değerlendirilir.
Statik elektrik tutuşturucu kaynak mıdır?
Evet. Yönetmelik, tutuşturucu kaynakları değerlendirirken statik elektriği adıyla anar (Md. 6). Plastik bidonlar, hortumlar, dolum ve aktarma, filtre torbaları ve insan vücudu yük biriktirebilir. Önlemi topraklama, eşpotansiyel bağlantı ve uygun malzeme seçimidir.
Cep telefonu patlayıcı ortamda tutuşturucu kaynak mıdır?
Ex belgesi olmayan telefon, telsiz ve el feneri elektrikli ekipmandır ve tehlikeli bölgede tutuşturucu kaynak olabilir. Bu yüzden bölgelere yalnız bölgeye uygun Ex işaretli cihazlarla girilir ve bu kural yazılı olmalıdır.
Ex ekipman listesi tutuşturucu kaynak değerlendirmesinin yerini tutar mı?
Hayır. Ex ekipman listesi ekipmandan kaynaklanan tutuşturucu kaynakları kapsar. Sıcak çalışma, statik elektrik, yıldırım, araçlar ve ekzotermik tepkimeler gibi türler ayrıca değerlendirilir.
Kaynaklar
- EN 1127-1:2019, Patlayıcı ortamlar – Patlamanın önlenmesi ve patlamadan korunma – Bölüm 1: Temel kavramlar ve metodoloji
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, sayı 28633), Md. 6, Ek-2 ve Ek-3
- 2014/34/AB sayılı Direktif (ekipman kategorileri) ve Avrupa Komisyonu ATEX uygulama kılavuzu